ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΑΣΤΕΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΨΗΦΙΔΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ
ΛΕΝΑ ΚΑΛΑΪΤΖΗ ΟΦΛΙΔΗ/ ΣΙΜΟΣ ΟΦΛΙΔΗΣ
Εκδόσεις ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ
Σελ. 142, Μάιος 2024

      Το βιβλίο που σας παρουσιάζω σήμερα, είναι μια λογοτεχνική προσέγγιση του έργου και της ζωής του σπουδαίου ζωγράφου-εικαστικού Νικόλαου Μαστερόπουλου.

     Δυστυχώς, ο ελληνικότατης καταγωγής καλλιτέχνης, είναι ελάχιστα γνωστός στο ευρύ κοινό. Βέβαια «σ’ αυτή τη μικρή βαλκανική γωνιά που ζούμε», όπως λέει ένας αγαπημένος ραδιοφωνικός παραγωγός-δημοσιογράφος, η δημοφιλία και η αναγνωρισιμότητα, πολλές φορές δεν είναι ανάλογες της αξίας του έργου ενός δημιουργού, αλλά διαφορετικών ικανοτήτων!

     Ο Ν. Μαστερόπουλος γεννήθηκε στη Μόσχα στις 9 Σεπτεμβρίου 1948. Η καταγωγή της οικογένειας είναι από την Αργυρούπολη του Πόντου, απ’ όπου διέφυγε το 1915 στην Γεωργία, για να γλιτώσει τις διώξεις από τους Τούρκους. Ο πατέρας του Νίκου, αναδείχτηκε σε υψηλόβαθμο στέλεχος του ΚΚΣΕ και η οικογένεια εγκαταστάθηκε στη Μόσχα, όπου και διαφάνηκαν τα ταλέντα του Νίκου. «Ο Νίκος από πολύ μικρός έδειξε ένα πρώιμο ταλέντο για τις τέχνες και, καθώς προερχόταν από οικογένεια με παιδεία και κουλτούρα, κατευθύνθηκε σε ανάλογες σπουδές».

     Στα 27 του χρόνια, έκανε μια τεράστια στροφή στην πορεία της ζωής του. «Ο Νίκος μεγάλωσε μέσα σε οικογένεια αριστερών διανοούμενων και σε μια εποχή που το κομμουνιστικό σύστημα λειτουργούσε στην πλήρη ακμή του. Ανατράφηκε σε περιβάλλον με φανατικούς υποστηρικτές της κομμουνιστικής ιδεολογίας και πρακτικής, την οποία, παρ’ ότι γαλουχήθηκε με την κουλτούρα της, δεν ασπάστηκε ποτέ. Από τα νεανικά του χρόνια προβληματίζεται έντονα και μελετά ακατάπαυστα. Σύντομα η γνωριμία του με κείμενα εκκλησιαστικά και ορθόδοξους δημιουργούς τον οδηγούν σε πνευματικές αναζητήσεις μέσα στους κόλπους της εκκλησίας». Έτσι, αφού γνώρισε μέσα από τις μελέτες του την Ορθοδοξία, βαφτίστηκε κρυφά- για ευνόητους λόγους, βρισκόμαστε στο 1975-Ορθόδοξος Χριστιανός.   Την ίδια εποχή γίνεται και «γνωριμία» του με την Ελλάδα, την οποία «…συνάντησε πρώτα μέσα από τα διαβάσματά του γι’ αυτήν και ύστερα μέσα από τα ταξίδια του στα τοπόσημα της ιστορίας της. Μεγαλωμένος με ρωσική κουλτούρα αφήνει χώρο μέσα του για την ελληνική σκέψη και τον πολιτισμό. Χωρίς προβλήματα διχασμού ταυτότητας, λες και από πάντα αισθανόταν και ζούσε ως Έλληνας».

     Η χρόνια ενασχόλησή του όμως με το αγαπημένο του υλικό το σμάλτο, το οποίο είναι ένωση πυριτικών αλάτων που χρωματίζεται με οξείδια μετάλλων και επειδή απαιτεί ειδικές επεξεργασίες σε φούρνους, αναδίδει επικίνδυνες και τοξικές αναθυμιάσεις, υπέσκαψε την υγεία του σε σοβαρό βαθμό. Στις 11 Μαρτίου 2003, άφησε την τελευταία του πνοή, πριν προλάβει να κάνει την επέμβαση που του είχε συσταθεί από τον καρδιολόγο του.

     Το βιβλίο αποτελεί ένα συγγραφικό κατόρθωμα κι ένα εκδοτικό επίτευγμα. Τι εννοώ; Οι δύο συγγραφείς, δεν γνώρισαν ποτέ τον Ν. Μαστερόπουλο, κάτι που τους δυσκόλεψε «Πώς να γράψεις για έναν καλλιτέχνη που δεν γνώρισες από κοντά, δεν τον κοίταξες ποτέ στα μάτια, δεν αντάλλαξες μαζί του κάποιες κουβέντες; Δύσκολη και τολμηρή η απόπειρα». Κι όμως κατάφεραν με την γνωστή τους φροντίδα κι επιμέλεια να συγκεντρώσουν τις «ψηφίδες» και να αποδώσουν με τον καλύτερο τρόπο την προσωπικότητα, τις πνευματικές αναζητήσεις, τις αμφιβολίες του για την Τέχνη και τη ζωή, τις καλλιτεχνικές του επιθυμίες και τα θέλω του, την αφοσίωσή του στην Τέχνη και την Ορθοδοξία. Κι αποτελεί εκδοτικό επίτευγμα, διότι όσο κι αν έχουν εξελιχθεί τα τεχνολογικά μέσα, η εκτύπωση και η φωτογραφική  απόδοση των δεκάδων έργων του Ν. Μαστερόπουλου έγινε με εξαιρετικό τρόπο. Το βιβλίο είναι κόσμημα τόσο ως περιεχόμενο, όσο και ως αντικείμενο!        

Η ΚΡΥΦΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ
Εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ
ΣΕΛ. 355, Σεπτέμβριος 2024

      Μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη σχετική με την προσωπική ζωή μερικών από τους πιο σπουδαίους φιλοσόφους, περιλαμβάνει το βιβλίο της σημερινής παρουσίασης, το οποίο προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα, αν και κατά πόσο η ενασχόλησή τους με τα τετριμμένα της καθημερινότητας επηρέασε τη φιλοσοφική τους σκέψη και το έργο τους.

     Σε αντίθεση με άλλους μελετητές του φιλοσοφικού έργου, οι οποίοι στις μελέτες τους παραβλέπουν και σε κάποιες ακραίες περιπτώσεις απαλείφουν την προσωπική ζωή των φιλοσόφων, ο  συγγραφέας αυτής της μελέτης στο πιο πάνω ερώτημα απαντά καταφατικά. «Το βιβλίο αυτό ξεκινά με αφετηρία μια ρητορική ερώτηση: Είχαν οι φιλόσοφοι προσωπική ζωή, ιδιαίτερα βιώματα, ψυχοπνευματικά χαρακτηριστικά, ανομολόγητα πάθη, ενδιαμέσους σταθμούς στην επίγεια διαδρομή τους; Η απάντηση δεν μπορεί παρά να είναι καταφατική. Ασφαλώς είχαν, γιατί κάποτε, σε μιαν άλλη εποχή, υπήρξαν όπως υπάρχουμε εμείς σήμερα (και όπως ακριβώς δεν θα υπάρχουμε εμείς στο μέλλον), προσδεδεμένοι στις ανάγκες τους, φέροντας τους χαρακτήρες τους, τα πρόσωπα και τα προσωπεία τους, την ιδιομορφία τους, κουβαλώντας τους ψυχαναγκασμούς τους, τις απολαύσεις και τις ασθένειές τους, τις γωνίες και τις φιλοδοξίες τους, τις κακίες, τις αντεγκλήσεις, τις αντιπαραθέσεις τους, τους φόβους μπροστά στο πεπερασμένο της ζωής και τις αόριστες επιθυμίες τους».

     Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε δώδεκα κεφάλαια, κάθε ένα από τα οποία είναι αφιερωμένο σε έναν φιλόσοφο. Τα κεφάλαια δεν αποτελούν ολοκληρωμένες βιογραφίες, αλλά περιλαμβάνουν ξεχωριστές και μάλλον άγνωστες πτυχές της ζωής τους «κι όταν αυτό προκύπτει αβίαστα η ανάγκη, αυτές οι πτυχές διασυνδέονται με κεντρικές ιδέες στη σκέψη του».

     Το κάθε κείμενο, τιτλοφορείται με το όνομα ενός φιλοσόφου κι έναν ευφάνταστο κι ευφυή τίτλο, που είναι συναφής με τη ζωή και την κοσμοθεωρία του:

Νικκολό Μακκιαβέλλι, 1469-1527, «Τα φτερά του έρωτα και η κωμωδία της ζωής»

Ρενέ Ντεκάρτ, 1596-1650, «Όνειρα στη θερμάστρα»

Μπλεζ Πασκάλ, 1623-1662, «Ο ίλιγγος του απείρου»

Ισαάκ Νεύτων, 1643-1727 «Ο μανιώδης αλχημιστής και η αβάσταχτη ελαφρότητα της βαρύτητας»

Φρανσουά-Μαρί Αρουέ, 1694-1778, γνωστός με το ψευδώνυμο Βολταίρος, «Ο πολυγραφότατος ερωτύλος και φυλετιστής»

Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, 1712-1778 «Ένας πλανόδιος φιλόσοφος κι ένας φωτισμένος μισάνθρωπος»

Ιμμάνουελ Καντ, 1724-1804, «Η ηδονή της μονοτονίας και η ασφάλεια του να κάνεις πάντα τα ίδια πράγματα»

Τζέρεμι Μπένθαμ, 1748-1832 «Η ευτυχία είναι το άθροισμα των ηδονών»

Αρτούρ Σόπενχάουερ, 1788-1860 «Ο κόσμος είναι ένας τόπος εξιλέωσης, ένα είδος αποικίας καταδικασμένων»

Τζον Στιούαρτ Μιλ, 1806-1873 «Ο καρπός ενός παιδαγωγικού πειράματος»

Σόρεν Κίρκεγκωρ, 1813-1855 «Καμία μέρα χωρίς Δάκρυα»

Φρήντριχ Νίτσε, 1844-1900 «Δεν θέλω να είμαι Άγιος, προτιμώ να είμαι γελωτοποιός»

Στο τέλος του κάθε κεφαλαίου παρατίθεται επιλεγμένη (κυρίως ξενόγλωσση) βιβλιογραφία.

     Η εξαιρετική αυτή και πολύ χρήσιμη μελέτη, περιλαμβάνει κείμενα που είναι γραμμένα με απλό, κατανοητό κι εύληπτο τρόπο και απευθύνεται σε ένα ευρύτερο αναγνωστικό κοινό κι όχι μόνο στους μελετητές της φιλοσοφίας. 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ

ΓΥΝΑΙΚΑ-ΘΑΛΑΣΣΑ-ΖΩΗ
ΜΗΤΣΟΣ ΚΑΣΟΛΑΣ
Εκδόσεις ΚΨΜ
Σελ. 198, Ιούνιος 2024

      Σε νέα συμπληρωμένη έκδοση (όγδοη) κυκλοφορεί το βιβλίο του Μ. Κασόλα, που αφορά τον σπουδαίο ποιητή Νίκο Καββαδία, είκοσι χρόνια μετά την πρώτη του κυκλοφορία.

    Είναι ένα βιβλίο που αγαπήθηκε από το αναγνωστικό κοινό, αλλά και πέρασε από «σαράντα κύματα», δικαστικών αντεγκλήσεων ανάμεσα στον συγγραφέα και τους κληρονόμους του Καββαδία.

     «Υπεύθυνος» για την πρώτη γνωριμία του Κασόλα με την ποίηση του Καββαδία, που έγινε το μακρινό 1951, ήταν ένα ξάδερφος της μητέρας του. «Ο αθεόφοβος γνώριζε να απαγγέλει από στήθους, αμέτρητα ποιήματα Ελλήνων ποιητών και όλον σχεδόν τον Καββαδία». Οι συνθήκες ευνόησαν ώστε «πριν από μισόν αιώνα περίπου, τη δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων του 1973, είχα την τύχη να γνωρίσω τον Καββαδία, ή Κόλια ή Μαραμπού. Και την ευτυχία να γίνουμε φίλοι. Μετά, ο Καββαδίας έφυγε ξέμπαρκος και ερωτευμένος. Πέθανε στα εξήντα πέντε του από εγκεφαλικό, στις 10 Φεβρουαρίου του 1975».

     Τα λίγα χρόνια της γνωριμίας τους, ο Καββαδίας επισκεπτόταν συχνά το σπίτι του συγγραφέα και στις παρέες που συγκεντρώνονταν εκεί απάγγελε στίχους από τα ποιήματά του και αφηγούνταν ιστορίες από όσα έζησε στην πολυτάραχη ζωή του, στις θάλασσες και την στεριά. Σε κάποια από αυτές τις συνάξεις, ο Μ. Κασόλας ζήτησε την άδεια να ηχογραφήσει τις απαγγελίες και τις διηγήσεις του. Εκείνος, χωρίς να διστάσει, αφού ανάμεσα σε κείνους τους ανθρώπους «ένιωθε άνετα, ζεστά, όμορφα και άνοιγε ελεύθερα την καρδιά του», δέχτηκε. «Στην τελευταία του επίσκεψη στο σπίτι μου-σαράντα εφτά μέρες πριν απ’ το θάνατό του-είχε ένα φόβο, μια ανησυχία. Απέπνεε ένα αίσθημα μοναξιάς, ένα προαίσθημα μη δεν προλάβει να μπαρκάρει, στις 12 του Γενάρη, και μείνει στη στεριά και του συμβεί τίποτα… Αυτό το προαίσθημα, αυτή η ανασφάλειά του ήταν και ο κρυφός λόγος μου να του ζητήσω να μου επιτρέψει να ανοίξω το μαγνητόφωνό μου και να καταγράψω κάποιες απαγγελίες ποιημάτων του και κάποιες από τις πολλές ιστορίες του. Δέχτηκε».

     Στην απομαγνητοφώνηση αυτών των ηχογραφήσεων βασίζεται το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου. Ο Μ. Κασόλας όμως, δεν παραθέτει απλώς όσα διηγήθηκε ο μέγας ποιητής ένα βράδυ. Το βιβλίο περιλαμβάνει ακόμη στοιχεία για το έργο του και τη ζωή του, τις σχέσεις του με ομοτέχνους του και άλλους ανθρώπους της Τέχνης, ποιήματα που δεν περιλαμβάνονται στα βιβλία του, χειρόγραφες επιστολές και πολλά άλλα. Το καινούριο στοιχείο, που δεν περιλαμβάνεται σε προηγούμενες εκδόσεις, είναι τα δημοσιεύματα του Τύπου για το βιβλίο και κατ’ επέκταση για τον ίδιο τον Νίκο Καββαδία και τα έργα του, καθώς και δημοσιεύματα με υλικό (αφίσες, προσκλήσεις κλπ), από τις παρουσιάσεις του βιβλίου σε πολλές πόλεις της Ελλάδας.

     Ένα εξαιρετικό βιβλίο που ξεχειλίζει από αγάπη και βαθιά εκτίμηση για έναν από τους μεγαλύτερους Έλληνες ποιητές!     

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΚΟΛΛΟΝΤΑΪ

Η ΒΑΛΚΥΡΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ
HELENE CARRERE D’ ENCAUSSE
Μετάφραση Ξ. ΤΣΕΛΕΝΤΗ /Β. ΤΣΙΓΚΑΝΟΥ
Εκδόσεις ΚΨΜ
Σελ. 201, 2024

      Την βιογραφία μιας γυναίκας ξεχωριστής που έπαιξε σημαντικό ρόλο στις εξελίξεις στη διάρκεια της επανάστασης των μπολσεβίκων στην Ρωσία, περιλαμβάνει το βιβλίο που παρουσιάζω σήμερα. Παρ’ όλα αυτά, η Αλεξάνδρα Κολλοντάι είναι ελάχιστα γνωστή. «Ποιος ξέρει σήμερα ή έστω έχει ακούσει το όνομα αυτό; Μάλλον κανείς. Και όμως, τι δόξα γνώρισε πριν από έναν αιώνα!». Υπεύθυνος γι’ αυτό ο Στάλιν, ο οποίος «με σαφείς οδηγίες που έδωσε αμέσως μετά τον θάνατό της, εξάλειψε την Αλεξάνδρα Κολλοντάι από την ιστορία του Κόμματος».

     Η Αλεξάνδρα γεννήθηκε στις 19 Μαρτίου 1872 σε μια έπαυλη της πρωτεύουσας «όπως άρμοζε σε ένα κορίτσι της αριστοκρατικής κοινωνίας». Ήταν γόνος πολύ ευκατάστατης οικογένειας με ρίζες ουκρανικές, ρωσικές και φινλανδικές. Χάρη στην οικογενειακή περιουσία και την υποστήριξη του πατέρα της, είχε τη δυνατότητα να σπουδάσει στο εξωτερικό. Παντρεύτηκε το 1893 τον Βλάντιμιρ Κολλοντάι κι απέκτησε ένα γιο. Παρά τις οικογενειακές υποχρεώσεις, στρέφεται στις πολιτικές ενασχολήσεις, τους ιδεολογικούς προβληματισμούς και τη συγγραφή, κάτι που αργότερα θα κλονίσει σοβαρά τον γάμο της. Το 1896, ένα ταξίδι με τον μηχανικό σύζυγό της σε ένα εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας θα την συγκλονίσει και θα επισπεύσει την πολιτική της συνειδητοποίηση. Στο εργοστάσιο εργάζονται δώδεκα χιλιάδες (!!) άντρες, γυναίκες και παιδιά. Η Αλεξάνδρα θα επισκεφθεί τους χώρους που διαμένουν οι εργάτες. «Τρόμαξε με τα πρωτόγονα παραπήγματα που αντίκρισε, έναν κόσμο φτώχειας, ανέχειας που περιγραφόταν κάποιες φορές στα διαβάσματά της, δεν φανταζόταν όμως ότι πραγματικά υπήρχε! Αργότερα θα σχολιάσει πόσο καθοριστικό υπήρξε αυτό το θέαμα εξαθλίωσης για την εξέλιξή της. Κατέληξε αμέσως ότι το χρέος της ήταν να τεθεί στην υπηρεσία αυτού του τόσο στερημένου προλεταριάτου και να προσπαθήσει να αλλάξει τη μοίρα του».

     Στις αρχές του επόμενου αιώνα θα γνωριστεί με τον Λένιν, θα σταθεί συνοδοιπόρος του στην επανάσταση του 1917 και θα συμμετάσχει στην πρώτη κυβέρνηση των σοβιέτ, ως Λαϊκή Επίτροπος (υπουργός) Κοινωνικής Πρόνοιας. Παράλληλα υπήρξε παθιασμένη φεμινίστρια και αγωνίστηκε για την χειραφέτηση και την κατοχύρωση των δικαιωμάτων των γυναικών. Υποστήριξε τον ελεύθερο έρωτα και συνέβαλε σημαντικά στη δημιουργία κλινικών άμβλωσης. Απόψεις κι ενέργειες εξαιρετικά προηγμένες για την εποχή της.

     Ακόμη άφησε πολύπλευρο συγγραφικό έργο που περιλαμβάνει μυθιστορήματα, αυτοβιογραφίες, ημερολόγια και σημαντικά θεωρητικά και πολιτικά κείμενα.

     Έζησε πολυτάραχη ζωή και χάρη στην ευχέρειά της στον λόγο, ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο, υπηρετώντας την επανάσταση, συνεπαίρνοντας με τις ομιλίες της, τα πιο ετερόκλητα ακροατήρια. Πέθανε στις 8 Μαρτίου του 1952.

     Κι όμως αυτή η τόσο ιδιαίτερη γυναίκα, που αποκαλούνταν «η Βαλκυρία της επανάστασης», παραμένει σχεδόν άγνωστη στο ευρύ κοινό, εξ αιτίας της μικροπρέπειας του «πατερούλη» της Σοβιετικής Ένωσης. Την ιστορική αυτή αδικία, έρχεται να διορθώσει το ξεχωριστό αυτό βιβλίο της Ε. Κ. ντ’ Ανκώς (1929-2023), διάσημης Γαλλίδας ιστορικού με ειδίκευση στην Ιστορία της Ρωσίας και της Σοβιετικής Ένωσης.

     Το βιβλίο συμπληρώνουν: εργογραφία, χρονολόγιο, βιβλιογραφία στην οποία αναφέρονται ξεχωριστά τα τέσσερα βιβλία της Α. Κολλοντάι που κυκλοφορούν στην ελληνική γλώσσα, λίγες φωτογραφίες και οι ιδιαίτερα διαφωτιστικές υποσημειώσεις των μεταφραστριών του βιβλίου.     

ΜΙΑ ΑΣΗΜΑΝΤΗ ΓΥΝΑΙΚΑ

SONIA PURNELL
Μετάφραση: ΘΕΟΔΩΡΑ ΔΑΡΒΙΡΗ
Εκδόσεις ΜΙΝΩΑΣ
Σελ. 386, Σεπτέμβριος 2023

   Την βιογραφία μιας ξεχωριστής προσωπικότητας, περιλαμβάνει το βιβλίο της βρετανίδας δημοσιογράφου και συγγραφέως Σ. Παρνέλ.

     Πρόκειται για τη Βιρτζίνια Χολ, η συμμετοχή της οποίας στον πόλεμο κατά των ναζί στη Γαλλία υπήρξε κομβικής σημασίας!

     Η Βιρτζίνια γεννήθηκε το 1906 στη Βαλτιμόρη. Μετά τις σπουδές της, υπέβαλε αίτηση στο State Department για να ακολουθήσει καριέρα διπλωμάτη. Όμως το κατεστημένο της διπλωματικής υπηρεσίας των ΗΠΑ, δεν μπορούσε να δεχτεί μια γυναίκα στις τάξεις του. Η Βιρτζίνια προσελήφθη μεν, αλλά ως απλή γραμματέας.

     Η αρχική τοποθέτησή της ήταν στην Βαρσοβία. Το 1933, ζήτησε και πήρε μετάθεση στη Σμύρνη. Εκεί σε μια κυνηγετική εξόρμηση αυτοτραυματίστηκε στο αριστερό πόδι. Οι γιατροί για να αποφύγουν την γάγγραινα, αναγκάστηκαν να ακρωτηριάσουν το πόδι της, κάτω από το γόνατο. Όλο σχεδόν το 1934,το πέρασε στις ΗΠΑ, προσπαθώντας να αναρρώσει, υποβαλλόμενη σε διορθωτικές επεμβάσεις και μαθαίνοντας να περπατά με το ειδικό προσθετικό μέλος που της τοποθετήθηκε. Το Νοέμβριο μετατέθηκε στη Βενετία και στη συνέχεια στην Εσθονία. Όμως ο κόσμος είχε μπει στον «αστερισμό» του πολέμου. Με την εισβολή του Χίτλερ στην Πολωνία, έφυγε για το Λονδίνο και στη συνέχεια πέρασε στη Γαλλία, όπου κατετάγη στο γαλλικό 9^ο Σύνταγμα Πυροβολικού ως οδηγός ασθενοφόρου! Όταν κατέρρευσε το μέτωπο, διέφυγε στην Ισπανία. Επειδή είχε αμερικανικό διαβατήριο και η Αμερική δεν είχε μπει στον πόλεμο, μπορούσε να κινείται με σχετική άνεση. Στην Ισπανία την εντόπισε ο βρετανός μυστικός πράκτορας Τζορτζ Μπέλοουζ. Την προσέγγισε κι έπιασαν κουβέντα. Η Βιρτζίνια του διηγήθηκε τις περιπέτειές της στο γαλλικό μέτωπο και τις συνθήκες που επικρατούσαν στις δύο περιοχές της Γαλλίας. Στην Κατεχόμενη Ζώνη και την Μη Κατεχόμενη Ζώνη που κυβερνούσε με τις ευλογίες των Γερμανών, ο φασιστικής ιδεολογίας, στρατάρχης Πετέν. «Όπως άκουγε τη σκληρή αλλά παθιασμένη αφήγησή της, ο Μπέλοουζ θαύμασε το θάρρος της Βιρτζίνια, την παρατηρητικότητά της και, κυρίως, τη φλογερή επιθυμία της να βοηθήσει τους Γάλλους να αντεπιτεθούν. Εμπιστεύτηκε το ένστικτό του και πήρε την πιο σημαντική απόφαση της ζωής του, μια απόφαση που θα ανανέωνε τις ελπίδες για οριστική νίκη των Συμμάχων στη Γαλλία.  Όταν αποχαιρέτησε τη Βιρτζίνια, της έδωσε το τηλέφωνο ενός «φίλου» στο Λονδίνο, που μπορούσε να τη βοηθήσει να βρει έναν αξιόλογο καινούριο ρόλο…».

     Ο ρόλος που εννοούσε ο Μπέλοουζ, ήταν η συμμετοχή της στη Διοίκηση Ειδικών Επιχειρήσεων (SOE), μια αμφιλεγόμενη βρετανική μυστική υπηρεσία, την οποία ο Τσόρτσιλ «διέταξε προσωπικά «να βάλει φωτιά στην Ευρώπη» μέσω μιας πρωτοφανούς επίθεσης δολιοφθορών, υπονόμευσης και κατασκοπίας».

     Με την ένταξή της στο SOE, «η Βιρτζίνια θα γινόταν πρωτοπόρος σε έναν εντελώς καινούριο τύπο πολέμου: μια ερασιτέχνης ειδική στον αυτοσχεδιασμό θα ερχόταν αντιμέτωπη με την επαγγελματική βαναυσότητα της Γκεστάπο και της αστυνομίας του Βισί […] Ήταν γενικά αποδεκτό πως στο πεδίο είτε θα μάθαινε γρήγορα είτε θα πέθαινε. Σε κάθε περίπτωση οι περισσότεροι συνάδελφοί της, θεωρούσαν όλες τις γυναίκες ανίκανες για μια τόσο απαιτητική κι επικίνδυνη δουλειά. Και ήταν στο χέρι της να επιβιώσει και να τους διαψεύσει». Κάτι που η πεισματάρα Βιρτζίνια κατέφερε με εντυπωσιακό τρόπο.

     Πρόκειται για ένα πολύ καλογραμμένο βιβλίο. Μια εξαντλητική, αποκαλυπτική, συναρπαστική και απολαυστική βιογραφία μιας κάθε άλλο παρά ασήμαντης γυναίκας, η οποία έπαιξε κομβικό ρόλο στην ανάπτυξη του αντιστασιακού κινήματος στη Γαλλία και που βοήθησε να γίνει πιο εύκολη η απόβαση στη Νορμανδία και η προέλαση στη συνέχεια των συμμαχικών στρατευμάτων στην κατεχόμενη Ευρώπη.  

ΜΑΡΙΝΕΛΛΑ. ΟΙ ΝΥΧΤΕΣ ΠΟΥ ΕΓΙΝΑΝ ΜΕΣΗΜΕΡΙΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ
Εκδόσεις ΔΙΟΠΤΡΑ
Σελ. 270, Οκτώβριος 2023

      Όταν ένας από τους πιο σπουδαίους έλληνες συγγραφείς καταγράφει τις αφηγήσεις μιας από τις μεγαλύτερες ελληνίδες τραγουδίστριες, τότε το αποτέλεσμα δεν μπορεί παρά να είναι συναρπαστικό!

     Η Μαρινέλλα (κατά κόσμον Κυριακή Παπαδοπούλου), γνωρίστηκε με τον Γ. Ξανθούλη το 1999, στα γυρίσματα του σίριαλ «…ύστερα ήρθαν οι μέλισσες»-αν και είχε προηγηθεί μια συνέντευξη της το καλοκαίρι του 1980 στον δημοσιογράφο τότε Ξανθούλη για λογαριασμό της «Ελευθεροτυπίας». Αλλά η ουσιαστική τους φιλία χτίστηκε το 1999 και διατηρείται μέχρι και σήμερα. Η «Εκάβη του τραγουδιού» όπως αποκαλείται, έχοντας απόλυτη εμπιστοσύνη στη συγγραφική δεινότητα του Γ. Ξανθούλη, αποφάσισε να αφηγηθεί σημαντικές στιγμές του βίου της από την γέννησή της στη Θεσσαλονίκη το 1938, μέχρι σήμερα. «Πρέπει να σημειώσω ότι οι συναντήσεις με τη Μαρινέλλα περιλάμβαναν κρασί και φαγητό, με προτίμηση και των δυο μας στα λαδερά, που συνήθως κουβαλούσε με τις κατσαρόλες από την Κηφισιά, όπου μένει. Οι συναντήσεις μας ξεκίνησαν την άνοιξη του 2021, εν μέσω πανδημίας, και, με μια διακοπή, συνεχίστηκαν τον Γενάρη του 2023, με ελαφρές διακυμάνσεις στο μενού. Σηκώναμε τα ποτήρια, ευχόμενοι στα ελληνικά αλλά και εις την συμμαχικήν τουρκικήν «σεφαρανιζέ»-στην υγεία μας-για να μην λησμονούμε και τους πρόσφυγες προγόνους μας. Οι συζητήσεις μας είχαν κάτι από το Συμπόσιο του Πλάτωνα στο πιο ξανοιχτικό. Το αναφέρω γιατί σπανίως ακολουθούσαμε σχολαστικά τη σειρά των γεγονότων. Το πηγαίναμε «μία σου… και μία μου…» αφού θυμόμασταν πράγματα και πρόσωπα που έπαιξαν ρόλο και στη δική της και στη δική μου ζωή».

     Αν και η Μαρινέλλα μιλά έξω από τα δόντια για όλους και για όλα-τα δύσκολα παιδικά χρόνια στη Θεσσαλονίκη, τα μπουλούκια στα οποία συμμετείχε, τη γνωριμία με τον Στέλιο Καζαντζίδη και τον επεισοδιακό χωρισμό τους, τη στροφή σε σόλο καριέρα και σε άλλα είδη μουσικής, τη συνεργασία με τον Κώστα Χατζή για το τριπλό άλμπουμ «Ρεσιτάλ» που πούλησε πάνω από 500 χιλ. αντίτυπα, το ταξίδι στην Αλβανία όπου ακόμα «ο Ενβέρ Χότζα ήταν ο απόλυτος ηγέτης» και εντυπωσιάστηκε από την ερμηνεία της, την ομάδα μπάσκετ του Άρη, την πρόσκληση από τον Σάχη της Περσίας στην Τεχεράνη για να τραγουδήσει στα γενέθλιά του, την κόρη της και τα εγγόνια της και άλλα πολλά-δεν έχουμε στα χέρια μας μια «κλασική» βιογραφία «…ξανοιγόμασταν στα εσώτερα μιας βιογραφίας που δεν ήταν ακριβώς μονόλογος. Ούτε βιογραφία, γιατί την αντιμετώπιζα μεν ως ιστορικό πρόσωπο, που όμως με τσιγκλούσε να θυμηθώ κι εγώ δικά μου, παράλληλα γεγονότα…».

     Έχουμε όμως ένα εξαιρετικό βιβλίο, στο οποίο με τον μοναδικό, ξεχωριστό του τρόπο, ο Γ. Ξανθούλης, καταγράφει την αφήγηση μιας ζωής, γεμάτης συναρπαστικές στιγμές!  

Η ΖΩΗ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΗ ΛΑΜΠΡΑΚΗ

ΕΝΑΣ ΕΙΡΗΝΙΣΤΗΣ ΣΤΗ ΔΙΝΗ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΔΙΧΑΣΜΟΥ
ΕΥΗ ΓΚΟΤΖΑΡΤΙΔΗ
Εκδόσεις ΚΨΜ
Σελ. 495, Μάρτιος 2023

         Στις 27 Μαΐου του 1963, μετά από πενθήμερη μάχη έφυγε από τη ζωή, δολοφονημένος από παρακρατικούς ο Γρηγόρης Λαμπράκης. Με αφορμή αυτή τη θλιβερή επέτειο, σας παρουσιάζω σήμερα αυτό το βιβλίο.

     Ένα σπουδαίο βιβλίο που αφορά τη ζωή, την πολιτική διαδρομή και τη δολοφονία από το παρακράτος της Δεξιάς, του βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη και αρχικά κυκλοφόρησε στην αγγλική γλώσσα, μεταφράστηκε στα ελληνικά. Η μετάφραση πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ελληνικού παραρτήματος του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ και την χρηματοδότηση του γερμανικού Υπουργείου Εξωτερικών. Κρίθηκε αναγκαίο να γίνει «Επειδή πραγματεύεται τη ζωή μιας μορφής με τέτοια βαρύτητα όπως ο Γρηγόρης Λαμπράκης, ο οποίος ιδίως μετά τη δολοφονία του, απέκτησε διαστάσεις θρύλου. Επίσης, επειδή διαπιστώσαμε ότι καλύπτει ένα κενό στην πρόσφατη ιστοριογραφία και ακόμα, επειδή τα τελευταία χρόνια, σε ένα κλίμα έλλειψης λογοδοσίας, αυθαιρεσίας και κρατικής βίας, τα ερωτήματα για το παρακράτος, την αντοχή του, τις νέες μορφές που παίρνει και τις νοσηρές σχέσεις με το κράτος, έρχονται οδυνηρά στην επιφάνεια».

     Η συγγραφέας στον πρόλογό της αναφέρει «Το βιβλίο που ο αναγνώστης κρατά στα χέρια του αποτελεί εν μέρει βιογραφία και εν μέρει ιστορικό καμβά. Επιχειρείται μια τεκμηριωμένη σκιαγράφηση του εγχώριου και του διεθνούς πλαισίου μέσα από το οποίο αναδείχτηκε η εμβληματική φυσιογνωμία του Γρηγόρη Λαμπράκη και, ακριβέστερα, μια απόπειρα χαρτογράφησης της ελληνικής κοινωνίας από το Μεσοπόλεμο μέχρι περίπου τα Ιουλιανά».

     Αυτό είναι και το μεγάλο ατού του βιβλίου. Το οποίο κατά ένα μέρος περιγράφει τη ζωή του Γρηγόρη Λαμπράκη από την γέννησή του στην Κερασίτσα της ορεινής στις Αρκαδίας στις 3 Απριλίου του 1912 μέχρι και την δολοφονία του στη Θεσσαλονίκη το βράδυ της 22ας Μαΐου 1963, που συντάραξε την ελληνική και διεθνή κοινή γνώμη. Τα παιδικά του χρόνια, τις σπουδές του σε σχολή λογιστικής (!), την συνέχιση των σπουδών του στην Ιατρική, την ενασχόλησή του με τον αθλητισμό (υπήρξε νικητής σε πολλές εγχώριες διοργανώσεις και βαλκανιονίκης), την επαγγελματική του καριέρα, (συνάντησε αντιδράσεις από το ιατρικό κατεστημένο επειδή είχε καθιερώσει στην κλινική του μια μέρα δωρεάν εξετάσεων για ευάλωτες ομάδες), την συμμετοχή του στα φιλειρηνικά κινήματα σε Ελλάδα και Ευρώπη, την έντονη προσωπικότητα του, τη διαδρομή του στην πολιτική που διακόπηκε πρόωρα.

     Από την άλλη περιλαμβάνει μια εμπεριστατωμένη και τεκμηριωμένη περιγραφή του πολιτικού κλίματος και της ατμόσφαιρας της εποχής. Κατά την οποία το παλάτι (μόνιμος παράγοντας ανωμαλίας και παρεμβατισμού στην πολιτική ζωή) και η φασιστική Δεξιά με το πρόσχημα του κομμουνιστικού κινδύνου, προσπαθούν με κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο να εδραιώσουν την εξουσία τους, βασιζόμενοι στο παρακράτος που, με την ανοχή αλλά και την ενίσχυσή τους γιγαντώνεται διαρκώς και απειλεί την κατάλυση ακόμα και αυτών των ψηγμάτων δημοκρατικής λειτουργίας κι ελευθερίας που είχε κερδίσει ο ελληνικός λαός. «Ο φασισμός που ενδυόταν το μανδύα του πατριωτισμού και εξυμνούσε τη χριστιανική θρησκεία και το βασιλιά, ήταν σαν ένα φίδι τυλιγμένο ασφυκτικά γύρω από την καρδιά της ελληνικής δημοκρατίας». Κάτι που, νομοτελειακά σχεδόν, οδήγησε στην εγκαθίδρυση της δικτατορίας. «Η κατάλυση του δημοκρατικού πολιτεύματος στην Ελλάδα δεν συνέβη το πρωί της 21^ης Απριλίου 1967, με τα τανκς να διασχίζουν ξαφνικά και απειλητικά τους δρόμους της πρωτεύουσας. Η υπονόμευσή του είχε αρχίσει τουλάχιστον από το 1958, όταν η επιτυχία της ΕΔΑ στις εκλογές του Μαΐου πανικόβαλλε όλο το συντηρητικό πολιτικό κατεστημένο και το κράτος με το παρακράτος συνήψαν μια σιωπηρή συμμαχία, για να αντιμετωπίσουν την υποτιθέμενη απειλή που η επιτυχία αυτή συνεπαγόταν. Δύο σημαντικοί σταθμοί στην ισχυροποίηση και την αυτονόμηση του παρακράτους ήταν οι εκλογές «βίας και νοθείας» του Οκτωβρίου 1961 και η δολοφονία του βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη το Μάιο του 1963. Οι σύγχρονοι πολίτες και μελετητές συνέδεσαν επανειλημμένα αυτά τα δύο γεγονότα περιγράφοντάς τα, ως το μοχθηρό έργο του ίδιου χεριού…».

    Τα κείμενα συμπληρώνουν πολλές φωτογραφίες και ενδιαφέρουσα βιβλιογραφία.

     Εξαιρετικό βιβλίο μεγάλης αξίας, που πρέπει να διαβαστεί από κάθε ενεργό, «ανήσυχο» και σκεπτόμενο πολίτη.      

CASTA DIVA

ΜΑΡΙΑ ΚΑΛΛΑΣ. Η ΚΡΥΦΗ ΖΩΗ ΤΗΣ
LYNDY SPENCE
Μετάφραση ΧΡΥΣΑ ΦΡΑΓΚΙΑΔΑΚΗ
Εκδόσεις ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ
Σελ. 474 (+19 φωτογρ. υλικό), Νοέμβριος 2021

 
     Μια ακόμη βιογραφία της Μαρία Κάλλας, που βασίζεται σε νεώτερα στοιχεία και την αποκαλυπτική αλληλογραφία της, είναι το βιβλίο της ιστορικού και συγγραφέως

L. Spence.

     Η συγγραφέας ξεκινά την αφήγηση με την γέννηση της Μαρίας στο νοσοκομείο Flower του Μανχάταν στις 2 Δεκεμβρίου του 1923. Η οικογένεια Καλογερόπουλου, είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ μόλις τέσσερις μήνες πριν. Οι λόγοι που ανάγκασαν τον Γιώργο Καλογερόπουλο που ήταν φαρμακοποιός με ανθούσα επιχείρηση να πάρει τη σύζυγό του Λίτσα και την μεγάλη του κόρη Υακίνθη και να φύγουν από τον Μελιγαλά, είναι κάπως… σκοτεινοί. Αρκετά χρόνια αργότερα, η σύζυγός του έλεγε, ότι διατηρούσε παράνομη σχέση με την κόρη του τότε δημάρχου, η οποία έμεινε έγκυος κι έφυγαν για να αποφευχθεί το σκάνδαλο. Επειδή όμως η Λίτσα δεν θεωρείται και πολύ αξιόπιστη, οι σχέσεις της με τον άντρα της δεν ήταν οι καλύτερες και η μετανάστευση στις ΗΠΑ την ενόχλησε πολύ, αυτή η εκδοχή αν και φαίνεται λογική, δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί.

     Η Μαρία γεννήθηκε για να «αντικαταστήσει» τον γιο της οικογένειας, που αρρώστησε και πέθανε σε ηλικία δύο ετών το 1922. «Απογοητευμένη που το μωρό της ήταν κορίτσι, η Λίτσα έστρεψε το κεφάλι προς το παράθυρο και για τέσσερις μέρες αρνιόταν να την κοιτάξει. Εκείνη είχε θελήσει άλλο ένα ξανθομάλλικο και γαλανομάτικο αγόρι, και αντί γι’ αυτό είχε προκύψει μια κόρη με κατάμαυρα μαλλιά και μαύρα μάτια». Από τότε η Μαρία βίωσε την απόρριψη της μητέρας της πολλές φορές ακόμη κι έφτασε στο σημείο, αργότερα όταν πια ήταν ενήλικη και διάσημη να πει «Δεν την αντέχω αυτή τη γυναίκα, μου έχει καταστρέψει τη ζωή». 

     Η φτωχική ζωή στην Αμερική, χειροτέρεψε τις ήδη τεταμένες σχέσεις μέσα στην οικογένεια Καλογερόπουλου. Το 1936, η Λίτσα πήρε τις δύο κόρες της κι επέστρεψε στην Αθήνα. Η «επίσημη» εκδοχή ήταν για να σπουδάσει η Μαρία στο Ωδείο Αθηνών. Η πραγματικότητα όμως, ότι για την επιστροφή ευθύνεται ο αλλοπρόσαλλος και ανερμάτιστος χαρακτήρας της Λίτσας.

     Η Μαρία ξεκίνησε τις σπουδές της και παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπισε λόγω της εμφάνισής της, (« Διχασμένη καθώς ήταν ανάμεσα στο κορίτσι και στην καλλιτέχνιδα, τα χρόνια της διάπλασης της Μαρίας αμαυρωνόταν από τον εσωτερικό αγώνα της να αποδεχτεί την εμφάνισή της, παρά το ότι η φωνή της εξασφάλιζε επαίνους […] Μόνο όταν τραγουδούσε ένιωθε ότι την αγαπούσαν πραγματικά») αλλά και της «ζήλειας» για το θειο χάρισμα της φωνής της, δεν λύγισε. Πάλεψε, εργάστηκε κι έγινε μια από τις μεγαλύτερες υψίφωνους στην ιστορία της όπερας. Ο δρόμος της δεν ήταν εύκολος, αλλά αυτή άντεξε. «Το μόνο όπλο μου-ένα όπλο ισχυρό και δίκαιο-είναι να είμαι πάντοτε προετοιμασμένη. Λένε, ότι κερδίζω πάντα. Αυτά είναι τα μέσα μου: δουλειά και προετοιμασία».   

     Το βιβλίο της Σπενς, είναι μια εξαντλητική βιογραφία, που φωτίζει όλες τις πτυχές της ζωής της Μαρίας Κάλλας. Η οποία ήταν μια γυναίκα «που πάλεψε με την νευρομυϊκή διαταραχή κι έχασε τη φωνή της λόγω της ασθένειας της και λόγω των καταχρήσεων, η ντίβα που στο τέλος της ζωής της είχε απομείνει μόνη στο Παρίσι, είναι ο ίδιος άνθρωπος που μέχρι και σήμερα προκαλεί τεράστια συγκίνηση μέσα από τις αριστουργηματικές ηχογραφήσεις της». Μια γυναίκα που το μόνο που αποζητούσε ήταν η αγάπη! Έφυγε από τη ζωή στις 16 Σεπτεμβρίου του 1977 στο Παρίσι.

     Το βιβλίο συνοδεύουν 19 σελίδες με φωτογραφίες από την ζωή της Μαρίας Κάλλας

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ ANDY

 
THOMAS HARDER
Μετάφραση ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ ΓΟΥΛΑ
Εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ
Σελ. 432, Μάρτιος 2021

      Ο T. Χάρντερ είναι Δανός ιστορικός, συγγραφέας και μεταφραστής, ο οποίος έχει κερδίσει σημαντικά βραβεία για την ιστορική έρευνα που πραγματοποιεί, καθώς και για το συγγραφικό και μεταφραστικό του έργο. Το βιβλίο του «Ο Πόλεμος Του Andy», είναι μια μυθιστορηματική βιογραφία με την οποία επιχειρεί να αποτίσει φόρο τιμής στον συμπατριώτη του

Andres Lassen, ο οποίος έδρασε τον Β! παγκόσμιο πόλεμο και λόγω των εξαιρετικών πράξεών του, θεωρείται ήρωας. Όπως είπε ένας συμπολεμιστής του, «Ήταν ένας θαυμάσιος άντρας να έχεις στο πλευρό σου αν βρισκόσουν στριμωγμένος στον τοίχο. Η ψυχραιμία και το θάρρος του την ώρα της μάχης ήταν απαράμιλλα…».

     Όταν η Δανία, τον Απρίλιο του 1940 δέχθηκε εισβολή από τον γερμανικό στρατό, παραδόθηκε σχεδόν αμαχητί. Μόνο μια ομάδα εθνοφρουρών που βρίσκονταν γύρω από το παλάτι του τότε βασιλιά Χριστιανού Ι προσπάθησε να αντισταθεί, αλλά η αντίσταση κάμφθηκε γρήγορα. Οι υπόλοιποι 6.000 στρατιώτες που υπηρετούσαν (+ οι 8.000 έφεδροι), δεν έριξαν ούτε έναν πυροβολισμό!  

     Εκείνη την εποχή ο Lassen, που ήταν είκοσι ετών (γεν. 22/9/1920) και παρότι μεγάλωσε σε αγρόκτημα, εργαζόταν σε δανέζικο τάνκερ που εκτελούσε δρομολόγια στον Περσικό Κόλπο. Μόλις έγινε γνωστή η κατάληψη-παράδοση της Δανίας, ανέκυψε θέμα για το τι θα πρέπει να πράξει το πλήρωμα και ποια θα είναι η τύχη του πλοίου. Τελικά μετά από παλινωδίες κυρίως των αξιωματικών, το πλήρωμα αποφάσισε να παραδώσει το πλοίο στους Βρετανούς. Στη λήψη αυτής της απόφασης, πρωτοστάτησε ο Lassen, ο οποίος στη συνέχεια, αποφάσισε να καταταγεί στον βρετανικό στρατό. «Με την κατάληψη της Δανίας από τους Γερμανούς ο Lassen, δεν έβλεπε πια τον πόλεμο, όπως άλλοτε, από κάποια απόσταση, αλλά ως βαθιά προσωπικό θέμα. Ήθελε να αγωνιστεί για την ελευθερία και την τιμή της πατρίδας του και πίστευε αδιαμφισβήτητα ότι ο καλύτερος τρόπος ήταν υπό την βρετανική σημαία. Ήταν περήφανος που ήταν «έξοχος πυροβολητής» και ικανός ναυτικός, αλλά θα προτιμούσε να πολεμήσει στην ξηρά».   

     Από πολύ νεαρή ηλικία, είχε δείξει ότι είναι ατίθασος, ανυπάκουος και δεν μπορεί να ακολουθήσει κανόνες. Αλλά κι ότι είναι εξαιρετικός κυνηγός, άριστος σκοπευτής κι ατρόμητος. «Ο φόβος απλούστατα δεν υπήρχε στη φύση του». Αυτές του οι ικανότητες, δεν πέρασαν απαρατήρητες και γρήγορα εντάχθηκε στις διάφορες ομάδες ειδικών δυνάμεων και κομάντο που προσπαθούσαν να δημιουργήσουν οι Βρετανοί. Έτσι μετά την κατάλληλη εκπαίδευση υπηρέτησε στην SOE (Special Operations Executive), στην Καταδρομική Δύναμη Μικρής Κλίμακας (SSRF), την Special Air Service (SAS) και την Special Boat Service (SBS). Με τις μονάδες αυτές, συμμετείχε σε δεκάδες επικίνδυνες επιχειρήσεις, δείχνοντας μεγάλες πολεμικές ικανότητες, απαράμιλλο θάρρος, απίστευτη γενναιότητα και ότι είναι φτιαγμένος από στόφα ηγέτη. Έκανε τους συμπολεμιστές του να τον ακολουθούν στις πιο παράτολμες ενέργειες και να αισθάνονται πιο σίγουροι για την αίσια έκβαση, όταν βρισκόταν κι εκείνος μαζί τους σε κάποια αποστολή. Κάποιες από αυτές τις επιχειρήσεις ήταν στην Ελλάδα (Κρήτη, Σύμη, Ρόδο, Αθήνα, Θεσσαλονίκη κλπ). Έχασε τη ζωή του τον Απρίλιο του 1945, δηλ. λίγο πριν από τη λήξη του πολέμου, σε επιχειρήσεις στην Ιταλία.

     Το βιβλίο «Ο Πόλεμος Του Andy», είναι μια καταπληκτική βιογραφία, που γράφτηκε μετά από επίπονη και δύσκολη έρευνα σε μεγάλο όγκο υλικού. Παράλληλα όμως είναι και μια ρεαλιστική, συναρπαστική περιγραφή των επιχειρήσεων στις οποίες συμμετείχε ο Lassen, δοσμένη από την εξαιρετική πένα του Χάρντερ. Οι σκηνές των μαχών είναι τόσο «ζωντανές» και καλογραμμένες, που δημιουργούν την αίσθηση στον αναγνώστη ότι δεν διαβάζει βιβλίο, αλλά παρακολουθεί κινηματογραφική ταινία. Μεγάλο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στην Ελλάδα, γεγονός που το κάνει ακόμη πιο ενδιαφέρον για τον Έλληνα αναγνώστη. Το κείμενο του βιβλίου συμπληρώνεται από φωτογραφίες, χάρτες κι εκτενή βιβλιογραφία.

ΕΞΗΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΡΥΓΟΣ...

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΟΥΤΑΡΗΣ-ΜΑΡΙΑ ΜΑΥΡΙΚΑΚΗ
Εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗΣ
Σελ. 350, Νοέμβριος 2020

      Τον βίο του και την φιλοσοφία που τον διέπει, αφηγείται στο αυτοβιογραφικό έργο «Εξήντα Χρόνια Τρύγος…», ο γνωστός οινοποιός (από πολλούς αποκαλείται «Πάπας του ελληνικού κρασιού») και πρώην δήμαρχος Θεσσαλονίκης Γιάννης Μπουτάρης.

     Ο Γ. Μπουτάρης, αφηγήθηκε τη ζωή του και η συγγραφέας Μ. Μαυρικάκη, ανέλαβε να μετατρέψει τον προφορικό λόγο σε γραπτό κείμενο. Κάτι που είναι πολύ πιο δύσκολο απ’ ότι νομίζει το ευρύ κοινό. «Η ακροβασία στο όλο εγχείρημα σχετίζεται με την αποτύπωση της εκφοράς του. Μιας εκφοράς που εμπεριέχει μεγαλοσύνη και αντιφατικότητα, τελεσιδικία και διστακτικότητα. Οφείλω να σταθώ ταπεινή απέναντι στο ξετύλιγμα της αλήθειας και του μύθου του, ευγνώμων για την εμπιστοσύνη του, αλλά και θρασεία για να γίνει η δουλειά σωστά. Ανερυθρίαστα να κάνω την πένα μου φακό και να φτάσω σε μέρη ημίφωτα ή και θεοσκότεινα, όπου κρύβονται όσα θα μπορούσε να είχε πει και όσα εννοεί μέσα από τα λεγόμενά του».

     Ο Γιάννης Μπουτάρης, μιλάει για όλους και για όλα και με δεδομένο τον χαρακτήρα και τη νοοτροπία του, ο αναγνώστης είναι σίγουρος ότι δεν κρύβει λόγια. «Ψέματα λέω μόνο μικρά και αθώα, από αυτά που βοηθάνε στη ζωή και διευκολύνουν τον κοινό βίο […] Στα μεγάλα όμως ζητήματα αδυνατώ να προσποιηθώ και βρίσκομαι απροστάτευτος απέναντι στα πυρά και στις αγκυλώσεις».

     Ξεκινά από τη γέννηση του το 1942 στη Θεσσαλονίκη. Μιλά για τα ευτυχισμένα παιδικά χρόνια που περνούσε ανάμεσα σε καδιά, βαρέλια και μπουκάλια στην έδρα της επιχείρησης στη Νάουσα και το κατάστημα της Θεσσαλονίκης. Τις σπουδές του στο Χημικό και την αναπόδραστη ενασχόλησή του, με δεδομένη την οικογενειακή παράδοση, με το κρασί. Για την ποιότητα του οποίου πιστεύει ότι παρά την όποια εξέλιξη της τεχνολογίας, τον κυρίαρχο ρόλο παίζει ο άνθρωπος. «Δεν αντιλέγω με την τεχνολογία πράγματι μπορείς να κάνεις θαύματα, το ερώτημα όμως είναι πως θα καταφέρεις να χωρέσεις στη φιάλη την ιδιαιτερότητα του κάθε terroir, με μηχανικό τρόπο. Για να αποδοθούν οι χάρες από τις συνιστώσες, δηλαδή από το έδαφος, τον αέρα και το μικροκλίμα, κυρίαρχος του παιχνιδιού παραμένει ο άνθρωπος. Το χέρι του οινοποιού είναι εκείνο που προσδίδει τη μοναδικότητα στην κάθε ετικέτα. Και όταν λέω χέρι, το εννοώ, μιλώ για κάτι απτό, για φυσική και όχι εικονική παρουσία».

     Περιγράφει τη «χρυσή εποχή» της επιχείρησης με τη δημιουργία κρασιών που άφησαν εποχή. Αλλά και τις προσπάθειές του για τη συνένωση και την ενεργοποίηση όλων των οινοποιών μέσα από τα συλλογικά όργανα, στη δύναμη των οποίων πιστεύει, φτάνει να λειτουργούν σωστά. Λέει για το πώς και γιατί δημιουργήθηκαν οι ξενώνες και το καταφύγιο «Αρκτούρος» στο Νυμφαίο, καθώς και για τις προσπάθειες του για τη δημιουργία μικρών επισκέψιμων οινοποιείων μέσα στους αμπελώνες σε περιοχές με ξεχωριστές ποικιλίες και οινική παράδοση. Δεν κρύβει την περιπέτειά του με τον αλκοολισμό, τη μάχη που έδωσε σε κέντρο του εξωτερικού, αφού στην Ελλάδα δεν υπήρχαν αντίστοιχες δομές και τις προσπάθειες που έκανε να βοηθήσει όσους περισσότερους εξαρτημένους μπορούσε. Μεγάλο σταθμό στη ζωή του θεωρεί τη δημιουργία του κτήματος στο Γιαννακοχώρι Νάουσας, (που σήμερα αριθμεί εξακόσια στρέμματα), την αποχώρησή του από την οικογενειακή επιχείρηση και την δημιουργία της δικής του με την επωνυμία «Κυρ-Γιάννης». Όπως και τη διεκδίκηση του δημαρχιακού θώκου της Θεσσαλονίκης, τον οποίο διατήρησε για δύο συνεχείς θητείες, από το 2011 μέχρι το 2019, για την Ιστορία της οποίας εξακολουθεί να αγωνίζεται «…ώστε να μην απωθείται στο συλλογικό ασυνείδητο αλλά να αναδύεται στην επιφάνεια η μακρά διαδρομή της πόλης μου μέσα από πολιτισμούς και θρησκείες, η γενική διοίκηση του 1912, το μακεδονικό ζήτημα, το προσφυγικό, οι καπνεργάτες, η Φεντερασιόν. Μάλιστα έχω κατεβάσει και την ατάκα «Αν δεν γνωρίζεις το παρελθόν σου, δεν μπορείς να χτίσεις το μέλλον σου» που επαναλαμβάνω συχνά». Τέλος δεν παραλείπει να ενημερώσει τους αναγνώστες του βιβλίου του, για τις ενέργειες που κάνει εδώ και είκοσι χρόνια, για την υλοποίηση του οράματός του. Δηλ. τη δημιουργία ενός αμπελώνα 500 στρεμμάτων στα πρώην βασιλικά κτήματα στο Τατόϊ και της Κιβωτού του Ελληνικού Αμπελώνα, που θα αναλάβει να διατηρήσει και να διασώσει «τις τριακόσιες πενήντα γηγενείς ποικιλίες σταφυλιού που υπάρχουν στη χώρα μας».

     Το πολύ αξιόλογο αυτό βιβλίο είναι η  εκ βαθέων εξομολόγηση μιας ιδιόμορφης προσωπικότητας και η αφήγηση μιας ζωής ξεχωριστής και συναρπαστικής σαν μυθιστόρημα. Αξίζει την προσοχή των αναγνωστών!

ΖΕΥΓΑΡΙΑ ΠΟΥ ΕΓΡΑΨΑΝ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

ΛΕΝΑ ΔΙΒΑΝΗ

Εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗΣ

Σελ. 475, Ιανουάριος 2020

     Την ιστορία οκτώ (+1) ζευγαριών που αναμίχθηκαν ενεργά κι έντονα στη διαμόρφωση της ελληνικής Ιστορίας, μας περιγράφει στο νέο της βιβλίο η Λένα Διβάνη.

     «Κατάλαβα ότι η αθέατη προσωπική ζωή των πρωταγωνιστών της ιστορίας παίζει έναν τεράστιο ρόλο στις αποφάσεις, στις κινήσεις τους. Άνθρωποι είναι κι αυτοί σαν κι εμάς. Πώς να κατανοήσουμε τις αποφάσεις ενός δημόσιου προσώπου, χωρίς να γνωρίζουμε, έστω και στοιχειωδώς, τα κίνητρά του, τα τραύματά του, τις ανομολόγητες ανάγκες του; Πώς να καταλάβεις τη στάση του Μεταξά αν δε διαβάσεις το ημερολόγιό του, όπου συνεχώς θρηνεί ότι είναι κοντός; Πώς να ερμηνεύσεις τη στάση του Ανδρέα Παπανδρέου απέναντι στην Ένωση Κέντρου αν δεν ξέρεις την άβυσσο που τον χώριζε από τον πατέρα του; Η «μικρή» ιστορία τους, η προσωπική, έχει αναμφισβήτητα επηρεάσει τη μεγάλη, αυτή με το «ι» κεφαλαίο, αυτή, που υφιστάμεθα όλοι εμείς».

     Υπήρξαν και άλλα ζευγάρια των οποίων τα μέλη έπαιξαν εξίσου σημαντικό ρόλο με αυτά που περιλαμβάνονται στο βιβλίο. Η επιλογή τους όμως, έγινε με συγκεκριμένα κριτήρια. «Διάλεξα τα ζευγάρια που μου κίνησαν την περιέργεια, τα πιο επιδραστικά, τα πιο έντονα. Μια μόνο προϋπόθεση έβαλα στον εαυτό μου: Αφού σταματάω περίπου στη δεκαετία του ’60 για ευνόητους λόγους, οι άντρες θα είναι αναποδράστως οι μοναδικοί πρωταγωνιστές. Θα διάλεγα όμως άντρες των οποίων οι γυναίκες ήταν επίσης ενδιαφέροντα, δρώντα, φλεγόμενα, σημαντικά πρόσωπα, όχι βαρετές κυρίες των κυρίων».

     Τέλος, στον πρόλογο, η συγγραφέας εξηγεί, γιατί επέλεξε να μιλήσει για ζευγάρια «…γιατί ο έρωτας, η συμβίωση, είναι η μοναδική συνθήκη που όλοι μας είμαστε αναπόφευκτα έκθετοι και γυμνοί, ολόκληροι».

     Τα ζευγάρια που απασχολούν τη συγγραφέα είναι:

Γεώργιος Παπανδρέου και Κυβέλη «Δύο Ηθοποιοί Στο Ίδιο Σπίτι».

Παύλος και Φρειδερίκη «Η Βασίλισσα Που Έγινε Βασιλιάς».

Νίκος Μπελογιάννης και Έλλη Παππά «Έρωτας Και Επανάσταση».

Ελευθέριος Βενιζέλος και Έλενα «Ένας Γάμος Εθνικού Συμφέροντος».

Ίων Δραγούμης, Πηνελόπη Δέλτα και Μαρίκα Κοτοπούλη «Ο Άμλετ, Η Κυρία Και Η Θεατρίνα» (ο Δραγούμης συνδέθηκε διαδοχικά και με τις δύο κυρίες).

Χαρίλαος και Σοφία Τρικούπη «Αδελφές Ψυχές» (το μόνο ζευγάρι που δεν είναι ερωτικό).

Όθωνας Και Αμαλία «Ερωτευμένοι Με Την Ελλάδα».

Μαντώ Μαυρογένους και Δημήτριος Υψηλάντης «Έρωτας Σαν Πόλεμος».

(Επέλεξα να παραθέσω και τους «τίτλους» των κεφαλαίων, γιατί είναι ευφάνταστοι).

     Η συγγραφέας, δεν παραθέτει απλά την ιστορία του έρωτα δύο ανθρώπων. Βάζει αυτή την ιστορία στο κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο της εποχής. Κι αυτό είναι από τα μεγάλα ατού του βιβλίου. Για τον αναγνώστη, είναι μεγάλη τύχη, που η Λένα Διβάνη, είναι πολύ καλή συγγραφέας και επίσης πολύ καλή ιστορικός (κι ένα ιδιαίτερα ευφυές άτομο). Γιατί αν το ίδιο βιβλίο το έγραφε ένας ιστορικός, όσο καλός κι αν ήταν, θα ήταν μια «ξερή» παράθεση γεγονότων και ημερομηνιών. Από την άλλη αν το έγραφε ένας συγγραφέας χωρίς επιστημονικό υπόβαθρο στην Ιστορία, θα χανόταν κάποιες σημαντικές λεπτομέρειες και η κριτική ματιά στα γεγονότα. Η Λ. Διβάνη συνδυάζει και τις δύο ιδιότητες, με αποτέλεσμα να γράψει ένα κείμενο μοναδικό, με χιούμορ, αλλά κι επιστημονική επάρκεια.

Ένα εξαιρετικό βιβλίο.

Η ΜΙΚΡΗ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΡΙΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΧΑΜΟΓΕΛΟΥΣΕ ΠΟΤΕ

LOLA LAFON

Μετάφραση ΚΑΡΟΛΙΝΑ ΜΕΡΜΗΓΚΑ

Εκδόσεις ΜΕΛΑΝΙ

Σελ. 330, Μάρτιος 2019

     Μια μυθιστορηματική βιογραφία της γυμνάστριας που κατέπληξε το κοινό σε όλο τον κόσμο με τις εμφανίσεις της και τις επιδόσεις της στην ενόργανη γυμναστική σε Ολυμπιακούς Αγώνες και Παγκόσμια πρωταθλήματα, της Νάντια Κομανέτσι, είναι το βιβλίο που σας παρουσιάζω σήμερα.

     Βέβαια, όπως διευκρινίζει η ίδια η συγγραφέας, το μυθιστόρημα υπερισχύει της βιογραφίας. «Αν και σεβάστηκα τις ημερομηνίες, τους τόπους και τα γεγονότα, για όλα τα υπόλοιπα επέλεξα να συμπληρώσω τις σιωπές της ιστορίας κι εκείνες της ηρωίδας και να διατηρήσω τα ίχνη των πολλαπλών υποθέσεων και εκδοχών ενός χαμένου κόσμου».

     Το βιβλίο ξεκινά με την περιγραφή της μέρας του Ιουλίου του 1976, που άλλαξε για πάντα την ενόργανη γυμναστική. Ήταν οι Ολυμπιακοί Αγώνες στο Μόντρεαλ, όπου η Νάντια Κομανέτσι, μια λιλιπούτεια κοπελίτσα 14 ετών, που μετά βίας ξεπερνούσε τα σαράντα κιλά, γνωρίστηκε με το κοινό σε όλο τον κόσμο. Μια μέρα που η Longines, η εταιρεία που είχε αναλάβει την ηλεκτρονική υποστήριξη των αγώνων, θέλει να ξεχάσει για πάντα μετά το φιάσκο που έπαθε. Οι προγραμματιστές της, δεν πρόβλεψαν να βάλουν δύο θέσεις για ψηφία στον πίνακα που έδειχνε τη βαθμολογία πριν από το κόμμα και η βαθμολογία της Νάντια αντί για «10,00», εμφανίστηκε ως «1,00». « “Η Ολυμπιακή Επιτροπή μας είχε διαβεβαιώσει στις προπαρασκευαστικές μας συναντήσεις ότι στην ενόργανη γυμναστική δεν υπάρχει περίπτωση για Δέκα” διαμαρτύρονται οι μηχανικοί της Longines». Όμως η μικρή γυμνάστρια από τη Ρουμανία, διέλυσε τις «βεβαιότητες» των ειδημόνων και κατόρθωσε το ακατόρθωτο. Με μια σειρά εκπληκτικών εμφανίσεων, πήρε το απόλυτο Δέκα. «Αυτό που κατάφερε εκείνη τη μέρα, κανένας δεν θα μπορέσει ποτέ να περιγράψει γιατί υπάρχουν τα όρια των γνωστών λέξεων, που δεν μπορούν να περιγράψουν αυτό που ποτέ δεν μπορέσαμε να φανταστούμε».

     Στη συνέχεια πιάνει την ιστορία από την αρχή. Περιγράφει την πορεία της Κομανέτσι, από την Πειραματική Σχολή Ενόργανης Γυμναστικής που ίδρυσε με πολλούς κόπους και βάσανα στο Ονέστι της Ρουμανίας, ο Μπέλα Κάτονα και η σύζυγός του Μάρτα, στην οποία η Νάντια ήταν από τις πρώτες αθλήτριες, μέχρι τη φυγή της στη Δύση, το Δεκέμβριο του 1989, λίγες μέρες πριν ξεσπάσει η ρουμανική επανάσταση που ανέτρεψε το καθεστώς Τσαουσέσκου.

     Η συγγραφέας αν και περιγράφει τους πιο σημαντικούς αγώνες της Νάντια και τα γεγονότα που αποτέλεσαν σταθμό στη ζωή της, αθλητική και προσωπική, εστιάζει κυρίως στον χαρακτήρα της. Το πείσμα της και την αίσθηση καθήκοντος που τη διέκρινε και την έκανε να εμφανίζεται πάντα πρώτη στις προπονήσεις, να μην παραπονιέται ποτέ, να προσπαθεί ξανά και ξανά, να επιχειρεί ασκήσεις και προγράμματα που δεν τόλμησε καμιά γυμνάστρια στο παρελθόν.

     Μια βιογραφία που διατηρώντας την αξιοπιστία της, δεν μετατρέπεται σε αγιογραφία. Εκτός από τα ανυπέρβλητα κατορθώματα της Νάντια, παρατίθενται και τα σφάλματα που διέπραξε στην πορεία της, που κάποια ήταν αρκετά σοβαρά, ώστε να «θολώσουν» την εικόνα της. Έξυπνο το εύρημα των «τηλεφωνικών συνομιλιών» της συγγραφέως με την βιογραφούμενη, που προσδίδει μεγαλύτερη αληθοφάνεια στο κείμενο.

ΧΟΛΕΡΑ ΚΑΙ ΠΑΝΟΥΚΛΑ

PATRICK DEVILLE

Μετάφραση: ΑΝΝΥ ΣΠΥΡΑΚΟΥ

Εκδόσεις ΤΟΠΟΣ

Σελ. 250, Νοέμβριος 2017

     Το όνομα του Αλεξάντρ Γερσέν, του Ελβετού (με γαλλική υπηκοότητα) μικροβιολόγου,  δεν είναι ευρύτερα γνωστό. Το γνωρίζουν ίσως μόνο όσοι βρίσκονται στο χώρο της ιατρικής. Κι όμως: είναι ένας άνθρωπος που έσωσε εκατομμύρια ζωές. Αφού από το 1894, ευρισκόμενος στο Χονγκ Κονγκ και παίρνοντας με δωροδοκία άγγλων στρατιωτών πτώματα από το νεκροτομείο ανθρώπων που είχαν πεθάνει από βουβωνική πανώλη που εκείνη την εποχή βρισκόταν σε έξαρση και κυριολεκτικά θέριζε τον πληθυσμό, κατόρθωσε να απομονώσει για πρώτη φορά τον βάκιλο της βουβωνικής πανώλης, που αργότερα ονομάστηκε επιστημονικά προς τιμήν του Yersinia pestis. Λίγο καιρό αργότερα μάλιστα, αφού πειραματίστηκε σε πολλά είδη ζώων, κατόρθωσε να παρασκευάσει από το αίμα μολυσμένων αλόγων, τον ορό που θεραπεύει την ασθένεια.

     Την πολυτάραχη ζωή του Γερσέν, περιγράφει στο «Χολέρα και Πανούκλα», ο συγγραφέας Πατρίκ Ντεβίλ. Και ξεκινάει κάπως παράδοξα. Από το… τέλος ή σχεδόν από το τέλος. Βρισκόμαστε στο Παρίσι, τον Μάιο του 1940. Ο Γερσέν, στα 77 του χρόνια, είναι «ένας άνδρας που έχει χάσει πια σχεδόν όλα του τα μαλλιά, με λευκή γενειάδα και μάτια γαλανά». Στο αεροδρόμιο του Μπουρζέ, ετοιμάζεται με ακόμη ένδεκα ευκατάστατους παριζιάνους, να επιβιβαστούν σε ένα υδροπλάνο, που θα τους οδηγήσει μακριά από τα προελαύνοντα γερμανικά στρατεύματα. Ειδικά ο Γερσέν, ετοιμάζεται να ταξιδέψει δέκα ολόκληρες μέρες, για να φτάσει στον τελικό του προορισμό, που είναι η αγαπημένη του Ινδοκίνα, όπου είχε δημιουργήσει πρότυπες και προσοδοφόρες επιχειρήσεις. «Το αεροπλάνο τραντάζεται και χιμάει στον αέρα. Οι φυγάδες σκουπίζουν το μέτωπό τους. Θα περάσουν πολλά χρόνια προτού ξαναπετάξει η Air France-αυτή εδώ είναι η τελευταία πτήση. Δεν το ξέρουν ακόμη. Είναι και για τον Γερσέν η τελευταία πτήση. Δεν θα ξαναγυρίσει ποτέ στο Παρίσι…». Θα πεθάνει τρία χρόνια αργότερα στο Νχα Τρανγκ.

     Ο Ντεβίλ, με συνεχή ταξίδια στο χώρο και στο χρόνο, θα καταφέρει να μετατρέψει την αφήγηση της ζωής του Γερσέν, σε συναρπαστικό ανάγνωσμα. Σ’ αυτό βέβαια συντελεί και η πολυδιάστατη ζωή του βιογραφούμενου. Ο οποίος μετά από την ενασχόλησή του με επιτυχία με τη μικροβιολογία στο ινστιτούτο Παστέρ της γαλλικής πρωτεύουσας, εγκατέλειψε μια πολλά υποσχόμενη καριέρα, για χάρη των… εξερευνήσεων. Παρ’ όλα αυτά, δεν εγκατέλειψε την ενασχόλησή του με τις επιστήμες. Όλες τις επιστήμες. Ήταν άνθρωπος πολυπράγμων. «Καθισμένος στο γραφείο του, σε μια ψάθινα καρέκλα μπροστά σε μια στοίβα επιστημονικά περιοδικά, ο Γερσέν μελετά φυσική, μηχανική, ηλεκτρισμό». Και μάλιστα δεν ασχολείται επιφανειακά ή στο βαθμό που η επιστημονική γνώση τον βοηθά να βελτιώσει τις επιχειρήσεις του. «Όταν καταπιάνεται με κάτι, δεν το αφήνει ποτέ στη μέση. Ανασκουμπώνεται για τα καλά, γιατί πρέπει πάντα να τα μαθαίνει όλα ο Γερσέν, είναι πάνω από τις δυνάμεις του».

     Η μυθιστορηματική βιογραφία του Αλεξάντρ Γερσέν, είναι ένα καλογραμμένο, συναρπαστικό ανάγνωσμα, για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα προσωπικότητα, μια μορφή που σημάδεψε την πορεία της επιστήμης.

     Μια παρατήρηση μόνο, που αφορά τη μεταφράστρια και τη διορθώτρια του κειμένου. Δεν υπάρχουν «τουλίπες καπνού», όπως αναφέρεται στο κείμενο και μάλιστα δύο φορές, αλλά «τολύπες καπνού».